Triphenyl phosphate w kosmetykach: dlaczego Unia Europejska go zakazała i jak sprawdzić skład INCI?

Triphenyl Phosphate nie trafił na unijną listę zakazanych składników dlatego, że wykazano konkretną liczbę zachorowań wśród użytkowników kosmetyków. Powód jest bardziej techniczny, ale równie istotny: producentom surowca nie udało się przedstawić danych pozwalających rzetelnie potwierdzić jego bezpieczeństwo i wykluczyć potencjalnego działania genotoksycznego.

To ważne rozróżnienie. Unijny zakaz nie oznacza, że każda osoba, która użyła produktu zawierającego Triphenyl Phosphate, poniosła szkodę. Oznacza natomiast, że przy obecnym stanie dokumentacji nie da się ustalić bezpiecznych warunków stosowania tej substancji w kosmetykach. W takim przypadku regulator nie powinien zgadywać ani przerzucać ryzyka na konsumenta.

Dla kupującego sprawa sprowadza się do dwóch pytań: od kiedy zakaz faktycznie wpływa na sprzedaż oraz jak odróżnić Triphenyl Phosphate od innych, podobnie brzmiących składników. Drugie pytanie jest szczególnie ważne w przypadku lakierów, baz i produktów do stylizacji paznokci, gdzie nazwy z członami „phenyl”, „phosphate” i „phosphine oxide” łatwo pomylić.

Co dokładnie zakazała Unia Europejska i od kiedy obowiązują zmiany?

Triphenyl Phosphate, nazywany również fosforanem trifenylu, ma numer CAS 115-86-6 oraz numer WE 204-112-2. W europejskim nazewnictwie składników kosmetycznych jego nazwa INCI brzmi dokładnie:

Triphenyl Phosphate

Substancję stosowano jako plastyfikator, czyli składnik zwiększający elastyczność i podatność tworzyw oraz syntetycznych polimerów. W kosmetykach taka funkcja ma znaczenie przede wszystkim w formulacjach tworzących na powierzchni twardą, ale niekruszącą się warstwę. Typowym obszarem zastosowania były więc produkty do paznokci, choć sama funkcja plastyfikatora nie ogranicza się wyłącznie do tej kategorii.

Rozporządzenie Komisji (UE) 2026/909 z 27 kwietnia 2026 r. dodało Triphenyl Phosphate do załącznika II rozporządzenia kosmetycznego nr 1223/2009. Załącznik II jest listą substancji, których nie wolno stosować w produktach kosmetycznych.

W praktyce obowiązują dwa terminy:

• od 1 stycznia 2027 r. nie wolno wprowadzać na rynek Unii Europejskiej kosmetyków zawierających Triphenyl Phosphate;
• od 1 lipca 2028 r. takich produktów nie wolno już udostępniać na rynku, czyli między innymi sprzedawać konsumentom.

Różnica nie jest kosmetyczna. „Wprowadzenie do obrotu” oznacza pierwsze udostępnienie produktu na rynku UE, na przykład przekazanie nowej partii przez producenta lub importera do dystrybucji. „Udostępnianie na rynku” obejmuje dalszą sprzedaż produktów znajdujących się już w łańcuchu dostaw.

Dlatego w okresie przejściowym konsument może jeszcze natrafić na legalnie oferowany produkt ze starszej partii. Sama obecność Triphenyl Phosphate w składzie przed 1 lipca 2028 r. nie przesądza automatycznie, że sklep łamie prawo. Trzeba uwzględnić datę wprowadzenia partii na rynek i zasady okresu przejściowego.

Po 1 lipca 2028 r. sytuacja staje się prostsza: kosmetyk zawierający tę substancję nie powinien być sprzedawany ani przekazywany konsumentom na terenie UE.

Dlaczego zakazano Triphenyl Phosphate, skoro nie ustalono bezpiecznego stężenia?

Procedura oceny rozpoczęła się z powodu obaw dotyczących możliwych właściwości zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Komisja Europejska wezwała przemysł kosmetyczny do przekazania danych, a następnie zwróciła się do Komitetu Naukowego ds. Bezpieczeństwa Konsumentów, czyli SCCS, o ocenę bezpieczeństwa składnika.

SCCS zakończył ocenę w lipcu 2024 r. i nie potwierdził, że Triphenyl Phosphate jest bezpieczny w określonym zastosowaniu lub stężeniu. Problemem nie było znalezienie jednego badania rozstrzygającego o szkodliwości. Problemem były niewystarczające dane, które nie pozwalały przeprowadzić pełnej oceny i wykluczyć potencjalnej genotoksyczności.

Genotoksyczność oznacza zdolność substancji do uszkadzania materiału genetycznego komórek. Jeżeli takiego działania nie da się wiarygodnie wykluczyć, ustalanie zwykłego limitu procentowego może być niewystarczające. Nie ma wtedy solidnej podstawy do stwierdzenia, że na przykład 1%, 0,1% albo 0,01% jest poziomem bezpiecznym we wszystkich przewidzianych warunkach użycia.

To właśnie odróżnia zakaz od ograniczenia. Przy ograniczeniu regulator określa między innymi:

• maksymalne dopuszczalne stężenie;
• rodzaj produktu, w którym składnik może być stosowany;
• część ciała i sposób aplikacji;
• obowiązkowe ostrzeżenia;
• ograniczenia wiekowe lub profesjonalne.

W przypadku Triphenyl Phosphate nie ustalono takich warunków. Substancja została wpisana na listę zakazaną.

Nie należy jednak wyciągać z tego dwóch zbyt daleko idących wniosków. Po pierwsze, zakaz nie jest dowodem, że każde wcześniejsze zastosowanie spowodowało uszkodzenie DNA. Po drugie, brak natychmiastowej reakcji skórnej nie dowodzi bezpieczeństwa składnika. Kontaktowe pieczenie, zaczerwienienie lub świąd dotyczą zwykle działania miejscowego, natomiast część ocenianych zagrożeń ma charakter ogólnoustrojowy i nie daje natychmiastowych, widocznych objawów.

Najbardziej irytującym elementem tej sprawy jest komunikacyjny chaos wokół produktów do paznokci. Triphenyl Phosphate bywa mylony z TPO, czyli Trimethylbenzoyl Diphenylphosphine Oxide. To dwie różne substancje, o innych numerach CAS, funkcjach i podstawach regulacyjnych.

• Triphenyl Phosphate – fosforan trifenylu, plastyfikator, CAS 115-86-6.
• Trimethylbenzoyl Diphenylphosphine Oxide – TPO, fotoinicjator stosowany w produktach utwardzanych światłem, CAS 75980-60-8.

Samo znalezienie w składzie wyrazu „phosphate”, „phenyl” lub „diphenyl” nie wystarcza do identyfikacji. Trzeba porównać pełną nazwę INCI, znak po znaku.

Jak sprawdzić INCI i nie pomylić składnika z podobną nazwą?

Najpierw szukaj listy oznaczonej jako Ingredients. W Polsce skład kosmetyku może znajdować się bezpośrednio na opakowaniu, na etykiecie, dołączonej ulotce albo przy produkcie, gdy niewielkie rozmiary opakowania uniemożliwiają czytelny nadruk. W sprzedaży internetowej skład bywa widoczny w opisie, ale przed podjęciem decyzji najlepiej porównać go również z opakowaniem otrzymanego produktu.

Procedura kontroli powinna wyglądać następująco:

1. Znajdź pełną listę INCI, a nie skrócony opis marketingowy.
2. Wyszukaj dokładny zapis Triphenyl Phosphate.
3. Nie uznawaj za trafienie nazw zawierających jedynie podobne człony.
4. Przy zakupie internetowym porównaj skład ze strony sklepu ze zdjęciem etykiety lub informacją producenta.
5. Po dostawie sprawdź fizyczne opakowanie, ponieważ sklep może prezentować skład starszej albo nowszej wersji receptury.
6. Zachowaj numer partii i zdjęcie etykiety, jeżeli skład nie zgadza się z ofertą.

W składzie INCI wielkość liter nie ma praktycznego znaczenia. Zapis „TRIPHENYL PHOSPHATE”, „Triphenyl Phosphate” i „triphenyl phosphate” wskazuje tę samą nazwę. Znaczenie ma kompletność nazwy.

Najczęstszy błąd polega na wpisaniu w wyszukiwarkę opakowania tylko słowa „phosphate”. Wynik może objąć wiele różnych składników, które nie są przedmiotem tego konkretnego zakazu. Tak samo nie należy automatycznie odrzucać produktu tylko dlatego, że zawiera składnik z członem „phenyl”. Chemiczne podobieństwo nazwy nie oznacza tożsamości substancji.

Drugi problem to nieaktualne składy w sklepach internetowych. Producent może zmienić recepturę bez zmiany nazwy handlowej, pojemności czy projektu frontu opakowania. Sklep zachowuje wtedy opis poprzedniej wersji, natomiast wysłana partia ma już nowy skład — albo odwrotnie. Z punktu widzenia konsumenta wiążąca jest informacja na konkretnym produkcie, ale niezgodność z ofertą może być podstawą reklamacji.

Gdy zauważysz Triphenyl Phosphate w kosmetyku po upływie terminów przejściowych, wykonaj trzy działania:

• zrób wyraźne zdjęcia nazwy produktu, składu INCI, numeru partii i danych podmiotu odpowiedzialnego;
• zachowaj dowód zakupu oraz zrzut ekranu oferty;
• zgłoś sprawę sprzedawcy, a przy braku wyjaśnienia właściwym organom nadzoru, w szczególności Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Nie ma potrzeby wyrzucania każdego produktu tylko dlatego, że nazwa jednego ze składników przypomina Triphenyl Phosphate. Decyzję podejmuje się po identyfikacji pełnej nazwy, a nie na podstawie fragmentu wyrazu czy wpisu w przypadkowej aplikacji analizującej kosmetyki.

Trzeba też zachować proporcje. Aplikacje do skanowania INCI dobrze sprawdzają się jako wyszukiwarki, ale często upraszczają prawo do kolorowej oceny: zielone, żółte, czerwone. Nie rozpoznają pewnie daty wprowadzenia partii na rynek, okresów przejściowych ani różnicy między zakazem, limitem stężenia i obowiązkiem oznakowania. Przy spornej nazwie pierwszeństwo ma pełna etykieta oraz aktualny załącznik do unijnego rozporządzenia, nie punktacja aplikacji.

Więcej informacji na: https://swiadomauroda.pl

FAQ: Triphenyl Phosphate w kosmetykach

Czy Triphenyl Phosphate jest już całkowicie zakazany w sklepach?
Substancja została wpisana do unijnego wykazu składników zakazanych, ale zastosowano okres przejściowy. Od 1 stycznia 2027 r. nowych niezgodnych produktów nie wolno wprowadzać na rynek UE, natomiast od 1 lipca 2028 r. nie wolno ich już sprzedawać ani w inny sposób udostępniać konsumentom.

Czy Triphenyl Phosphate to ten sam składnik co TPO?
Nie. Triphenyl Phosphate jest plastyfikatorem o numerze CAS 115-86-6. TPO to Trimethylbenzoyl Diphenylphosphine Oxide, fotoinicjator o numerze CAS 75980-60-8. Podobne elementy nazw nie oznaczają, że są to te same substancje.

W jakich kosmetykach najczęściej można było spotkać Triphenyl Phosphate?
Jako plastyfikator był użyteczny przede wszystkim w produktach tworzących elastyczną warstwę polimerową, w tym w części produktów do paznokci. Nie należy jednak zakładać jego obecności na podstawie kategorii produktu. Rozstrzyga lista INCI.

Czy składnik może być ukryty pod skrótem TPHP?
W artykułach i dokumentacji technicznej stosuje się skróty TPHP albo TPP, ale w wykazie składników kosmetyku należy szukać nazwy INCI „Triphenyl Phosphate”. Skrótu z publikacji naukowej nie należy mylić z prawidłowym oznakowaniem produktu.

Czy kolejność składników w INCI pokazuje stężenie Triphenyl Phosphate?
Tylko orientacyjnie. Składniki obecne w stężeniu powyżej 1% wymienia się zasadniczo w kolejności malejącej, natomiast składniki do 1% mogą być podane później w dowolnej kolejności. Z miejsca na liście nie da się więc obliczyć dokładnego stężenia.

Czy produkt bez listy składników jest automatycznie nielegalny?
Nie zawsze lista musi być nadrukowana bezpośrednio na małym opakowaniu. Może znaleźć się na ulotce, etykiecie, taśmie, karcie lub informacji umieszczonej przy produkcie. Brak dostępu do składu w jakiejkolwiek wymaganej formie jest jednak poważnym sygnałem ostrzegawczym.

Co zrobić z produktem, który mam już w domu?
Najpierw potwierdź pełną nazwę INCI. Nie podejmuj decyzji na podstawie podobnie brzmiącego składnika. Jeżeli na etykiecie widnieje dokładnie „Triphenyl Phosphate”, możesz odstawić produkt, zachować opakowanie i numer partii, a następnie poprosić producenta lub podmiot odpowiedzialny o informację dotyczącą daty wprowadzenia partii na rynek oraz reformulacji.

Pierwszy krok jest więc prosty: weź opakowanie, znajdź sekcję Ingredients i sprawdź dokładną frazę „Triphenyl Phosphate”. Dopiero po takim potwierdzeniu analizuj datę zakupu, numer partii i legalność sprzedaży. Najpilniejszym błędem do usunięcia jest ocenianie produktu na podstawie fragmentu nazwy — szczególnie mylenie Triphenyl Phosphate z TPO.